(Kollumerland)
Historie
De gemeente Kollumerland c.a. bestond ongeveer 750 na Chr. slechts uit een kleine nederzetting, Colheim, later ook wel de Kollumerterp, geheten. In de loop van de volgende eeuwen is het grondgebied van de gemeente door landaanwinningen en bedijkingen sterk toegenomen. Door de natuurlijke ligging van Colheim aan een brede natuurlijke stroom die in verbinding stond met de Lauwerszee, was Kollum geschikt als haven voor de uitvoer van boter, kaas en vooral granen. In de 16e eeuw was Kollum, naast de steden, een belangrijk handelscentrum. Die functie werd nog versterkt door de stichting van een waaggebouw, waardoor onder meer een aanzienlijk deel van de Dokkumer kaashandel naar Kollum werd overgebracht. De 16e en een deel van de 17e eeuw betekenden voor Kollum en daardoor mede voor de gehele gemeente, een periode van grote bloei. Diverse panden aan de Voorstraat te Kollum herinneren nog aan deze bloeiperiode. De naam van de gemeente is afgeleid van het dorp Kollum en de toevoeging “Nieuwkruisland” verwijst naar het gelijknamige gebied, dat door inpoldering in de 16e eeuw aan het grondgebied van de gemeente werd toegevoegd. In de periode 1811 – 1816 werd Kollumerland verdeeld in drie gemeenten: Kollum, Burum en Westergeest/Oudwoude. Deze in 1816 opgeheven verdeling leeft nog voort in de kadastrale benaming van de diverse gemeentedelen.
Door de plaatsing van de laatste caisson is in 1969 de afsluiting van de Lauwerszee een feit geworden. Hierdoor is een boezemmeer ontstaan: het Lauwersmeer, met een oppervlakte van 2200ha. De gemeente Kollumerland c.a. werd vergroot met 2700 ha. en heeft thans een oppervlakte van 11.635 ha.
Landschap
Het grondgebied van de gemeente Kollumerland c.a. is 11.635 ha. groot, waarvan 620 ha. water. Het bestaat uit een gevarieerd landschap waar de grens tussen klei- en zandgronden vrijwel dwars doorheen loopt. Aan de westkant van de gemeente ligt Leeuwarden, in het oosten ligt Groningen en in het noorden ligt Dokkum.
In het noorden van de Gemeente Kollumerland c.a. ligt een gedeelte (ongeveer
2700 ha) van het Lauwersmeergebied. Dit is een prachtig beschermd natuurgebied,
Nationaal Park Lauwersmeer. 
Tot
voor kort nog onder de invloed van de zee, maar toen in 1969 de sluizen in
gebruik werden genomen was het Lauwersmeer een feit. Aan de slenken, die door
het noorden van de gemeente heen lopen is te zien, dat de Lauwerszee veel
invloed heeft gehad op het landschap. Meer naar het zuiden toe ligt Kollum.
Kollum ligt op de grens van het open weidegebied en de Friese Wouden. Hier gaat
het landschap over van kleipoldergebied, dat in de loop der eeuwen is onttrokken
uit de zee, naar een meer gesloten elzensingellandschap in het zuidwestelijke
deel. Het betreft hier elzen die de percelen omringen. Dit is een kavelstructuur
met op de perceelgrenzen een elzenbegroeiing. Hier vindt men onder meer een 46
ha. groot bos te Veenklooster. Dit ligt in de Friese Wouden. In
noord-noordoostelijke richting gaat het landschap over in het kleipoldergebied,
dat in de loop der eeuwen is onttrokken aan de zee. Deze grond is, in
tegenstelling tot de grond van de Wouden, zeer vruchtbaar. De vele slenken,
zoals de Zijlsterried en de Pompsterried, herinneren nog aan de Lauwerszee van
waar de slenken uitlopers zijn. Deze variatie in landschap geeft de gemeente een
geheel eigen karakter in Noordoost Friesland.
Bevolking
Van oorsprong is de gemeente Kollumerland c.a. van een overwegend agrarische samenstelling. Daarnaast zijn er diverse bedrijven aanwezig. Het aantal inwoners, verdeeld over de 12 dorpen, bedraagt bijna 13.200. De bevolkingsdichtheid is 119 per km2.
De gemeente Kollumerland c.a. is dé plek voor toeristen die op zoek zijn naar rust, ruimte en natuur. Dé plek om lekker te wandelen, te fietsen, te kanoën of te varen. Het gebied bestaat uit een gevarieerd landschap waar de grens tussen klei- en zandgronden vrijwel dwars doorheen loopt. De plaats Kollum ligt op de grens van het open weidegebied en de Friese Wouden. Hier gaat het landschap over van kleipoldergebied naar een meer gesloten elzensingellandschap in het zuidwestelijke deel. In het noorden van de gemeente ligt het Nationaal Park Lauwersmeer, een prachtig beschermd natuurgebied. Deze variatie in landschap geeft de gemeente een geheel eigen karakter in Noordoost Friesland.
Musea en attracties
Binnen de gemeente Kollumerland c.a. zijn verschillende musea en
attracties. In Kollum vindt u de Oudheidkamer Mr.
Andrea, een streekmuseum in een voormalig postkantoor uit 1890
met een stijlkamer, kerk- en schoolattributen, een foto-atelier, een
ambachtelijke werkplaats, een grutterswinkel, vaandels en een
kostuumverzameling. 's Zomers is de theetuin ook open. In Munnekezijl kunt u, op
afspraak, de Proefboerderij Kollumerwaard
bezoeken. Dit Regionaal Onderzoek- en Informatiecentrum doet onderzoek naar
diverse akkerbouwgewassen en is tevens een uiterst modern agrarisch bedrijf van
133 ha. Het monumentale brinkdorp Veenklooster ontwikkelt zich de laatste jaren
meer en meer als toeristische trekpleister. Vooral vanwege het schitterende
landgoed Fogelsanghstate, dat een
prachtig bos en wandelpark (aangelegd door architect Roodbaard ), een
hertenkamp en vijvers omvat. In het landgoed is een museum ingericht. Het Lytse
Slot, een riant buitenhuis, herbergt naast een
droogbloemententoonstelling wisselende exposities. In de gezellige
theeschenkerij kunt u uitblazen bij een heerlijk kopje thee. Gevestigd in een
grote, oude boerderij aan De Brink vindt u Landbouwmuseum De Brink,
een gezinsmuseum met activiteiten voor kinderen en een complete verzameling oude
landbouwwerktuigen en gereedschappen. Het toont hoe en waarmee de boer en de
boerin vroeger werkten, de technische ontwikkelingen en het dagelijks leven op
het platteland. Tot slot vindt u in Veenklooster Informatiecentrum
De Munnik, een streekinformatiecentrum met een VVV-folderpost
die informatie geeft over activiteiten en bijzonderheden rond het landschap en
omgeving. Het is tevens startpunt voor diverse wandel- en fietsroutes.
